İçsel Eleştirmen Neden Bu Kadar Sert Konuşur?

İçsel eleştirmen, hatalarınızı ve eksiklerinizi durmadan işaret eden iç sestir; bu kadar sert konuşması çoğu zaman sizi reddedilmekten ve hata yapmaktan korumaya çalışmasından gelir. Toplantıda küçük bir sürçmenin ardından 'Yine rezil oldun' der. Bir arkadaşınızın mesajına geç cevap verdiğinizde 'Zaten hep böylesin' diye ekler. Aynanın karşısında 'Bu hâlinle mi çıkacaksın?' diye sorar. Bir övgü aldığınızda 'Kibarlık olsun diye söyledi' diye fısıldar.

Dışarıdan biri size bu tonda konuşsa büyük ihtimalle itiraz ederdiniz. İçeriden geldiğinde ise ses o kadar alışılmıştır ki söyledikleri bir yorum gibi değil, gerçeğin kendisi gibi duyulur. Üstelik aynı ses, bir arkadaşınız benzer bir hata yaptığında ortalıkta görünmez; yalnızca size karşı bu kadar titizdir. Görüşmelerde sık duyulan bir cümle, bu sesin neden kolay bırakılmadığını da anlatır: 'Kendime yüklenmesem hiçbir şey yapmam.' Eleştirel sesin nereden geldiğini ve neyi korumaya çalıştığını görmek, onu susturmaya uğraşmaktan daha verimli bir başlangıçtır.

Bu ses nereden gelir?

Kimse bu sesle doğmaz; ses, yıllar içinde duyulan başka seslerden örülür. Sınavdan doksan beş alan bir çocuğa 'Beş puan nereye gitti?' diye sorulması, kardeşle ya da kuzenle sürekli kıyaslanmak, sevginin başarıya ya da sorun çıkarmamaya bağlı hissedildiği bir evde büyümek, eleştirmenin ilk cümlelerini sağlayabilir. Bazen hiç sert bir söz söylenmemiştir; ama hataların sessizlikle ya da hayal kırıklığıyla karşılandığı, ebeveynin kendine acımasız davrandığı bir ortam da aynı dersi verir: hata yapmak tehlikelidir.

Yüksek beklentili ortamlar bu dersi pekiştirir. Rekabetçi okullar, görüntüye çok önem veren aileler, 'Elalem ne der?' kaygısının yön verdiği çevreler çocuğu kendini sürekli dışarıdan izlemeye alıştırabilir. Bazı ailelerde övgü 'Şımarmasın' diye esirgenir, eleştiri ise ilginin ve sevginin dili sayılır; çocuk da sevgiyle eleştiriyi birbirine karışmış olarak öğrenir. Zamanla dışarıdaki eleştirmene gerek kalmaz; kişi bu işi kendi içinde, hem de daha sert bir tonla sürdürür. Erken dönemde oluşan kalıplarla çalışan bazı terapi yaklaşımları bu sesi, bir zamanlar uyum sağlamak için öğrenilmiş ve yetişkinlikte de kendiliğinden devreye giren bir tutum olarak ele alır.

Sesin kökenine dair ipuçları kendi dilinde saklıdır. Eleştirmen sık sık 'sen' diye konuşur, sanki bir başkası size sesleniyormuş gibi: 'Sen zaten beceremezsin.' 'Hep', 'hiç' ve 'zaten' gibi genellemeleri sever. Cümlelerine dikkatle bakıldığında içlerinde bazen bir ebeveynin, bir öğretmenin ya da bir ablanın ses tonu duyulur. 'Bu cümleyi bana ilk kim söylemişti?' sorusu, sesin size değil geçmişe ait yanını görmeyi kolaylaştırabilir.

Eleştirmen sizi neden korumaya çalışır?

Eleştirel sesin sertliğinin ardında genellikle bir koruma çabası vardır. Mantığı kabaca şöyle işler: 'Ben önce söylersem, başkası söylediğinde daha az acır.' Ya da: 'Kendimi yeterince sıkarsam hata yapmam, hata yapmazsam reddedilmem.' Çocuklukta bu tetikte olma hâli gerçekten işe yaramış olabilir; kusursuz olmak bir öfkeyi önlemiş, sessiz kalmak bir kavgayı uzaklaştırmış olabilir. Ses o dönemi hatırlar ve görevini sürdürür.

Bu koruma gündelik hayatta farklı kılıklarda görünür: beş dakikalık bir sunuma üç gün hazırlanmak, bir e-postayı göndermeden önce defalarca okumak, kimse bir şey söylemeden 'Ben zaten bu işlerde kötüyümdür' diyerek eleştiriyi baştan üstlenmek, hatta hiç denememek. Denemeyen biri başarısız da olmaz. Hepsinin altında aynı amaç yatar: utançla karşılaşmamak. Eleştirmen başarıyı da hesaba katmaz; iyi giden on şeyin yanında ters giden tek bir ayrıntıyı büyütür, iyi bir sonucu da 'Bu sefer şans eseri oldu' diyerek küçültür.

Sorun, bu sesin kendini güncellememesidir. Yetişkin hayatında koşullar değişmiştir ama ton aynı kalır. Üstelik sert bir eleştiri, hatalardan öğrenmeyi kolaylaştırmak yerine çoğu kez zorlaştırır. İş yerinde gönderdiğiniz bir e-postada hata yaptığınızı düşünün. 'Beceriksizin tekisin' diyen bir ses o e-postayı yeniden açmayı bile katlanılmaz kılar; utanç arttıkça hataya bakmaktan kaçınırsınız. 'Burada bir şey ters gitti, nerede olduğuna bakalım' diyen bir ses ise hataya yaklaşmayı mümkün kılar. Sert ses kısa vadede harekete geçirebilir, ama ertelemeyi, kaygıyı ve yorgunluğu da beraberinde getirir. Bedende de iz bırakır: omuzlar kalkar, nefes daralır, mide düğümlenir; kişi buna yalnızca gerginlik der. Koruma niyetini görmek sesi haklı çıkarmak anlamına gelmez; ona karşı savaşmak yerine onu anlamaya başlamak anlamına gelir.

Susturmak yerine onunla ilişki kurmak

Eleştirmenle kavga etmek ya da onu susturmaya çalışmak genellikle sesi daha da yükseltir; içeride bitmeyen bir tartışma başlar ve kişi bir kez daha yetersiz hisseder. Asıl alan açan, onunla farklı bir ilişki kurmaktır. Her şey fark etmekle başlar: 'Şu an eleştirmen konuşuyor' diyebilmek, sesle aranıza küçük bir mesafe koyar. Ona bir ad vermek bu mesafeyi büyütür; 'Müfettiş' ya da 'Hakem' gibi bir ad, sesi sizinle aynı şey olmaktan çıkarır. Kabul ve kararlılık yaklaşımında da benzer bir adım kullanılır: 'Ben beceriksizim' yerine 'Aklım bana beceriksiz olduğumu söylüyor' demek, düşünceyi bir gerçek olarak değil, aklın ürettiği bir cümle olarak görmeye yardım eder. Eleştirmen yeniden konuştuğunda onunla tartışmaya girmeden kısa bir karşılık vermek de denenebilir: 'Duydum, endişeleniyorsun; ama bu kararı ben vereceğim.'

Bir sonraki adım, içerik ile tonu ayırt etmektir. Eleştirinin içinde bazen kullanılabilir bir bilgi vardır: 'Sunumdaki rakamlar eksikti.' Bu bilgiyi alabilirsiniz; ama 'Sen zaten hiçbir şeyi beceremezsin' tonunu almak zorunda değilsiniz.

Zamanla yanına ikinci bir ses de eklenebilir. Bu ses zorlama bir iyimserlik değildir, 'Harikasın' demez. Hatayı görür ama sizi küçültmez: 'Zor bir gündü, bir şey eksik kaldı, yarın bakabilirsin; bu seni değersiz yapmaz.' Bu sesi kurarken hayatınızda size iyi gelmiş birinin tonundan ödünç almak işe yarayabilir: bir büyükanne, bir öğretmen, zor bir günde yanınızda duran bir arkadaş. İlk denemelerde yapay gelmesi çok olağandır; uzun süre kullanılmamış bir kas gibi, tekrarla güçlenir. Bu adımlar bir kez yapılıp bitmez; eleştirmen alışkanlıkla geri gelir ve her gelişinde aynı adımlara yeniden dönmek gerekir.

Pratik notlar

• Eleştirel sesin en çok hangi anlarda yükseldiğini birkaç gün boyunca not etmek, onu daha erken yakalamayı kolaylaştırabilir: bir hatanın ardından mı, ayna karşısında mı, yatmadan önce mi?
• Bir hatanın ardından 'Ne öğrendim?' ve 'Şu an neye ihtiyacım var?' sorularını sırayla sormak, sert yargının yerine daha işlevsel bir iç konuşma başlatabilir.
• Övgü aldığınızda onu 'Ama…' diye düzeltmek yerine yalnızca 'Teşekkür ederim' demeyi denemek, eleştirmenin her alana yayılan hükmünü biraz yumuşatabilir.
• Ses yükseldiğinde ayaklarınızın yere bastığını hissedip birkaç yavaş nefes almak, bedenin alarmını indirip düşünmeye yer açabilir.

Ses yaşamınızı daraltmaya başladığında

Her eleştirel düşünce destek gerektirmez; herkesin zaman zaman kendine kızdığı günler olur. Ancak bu ses sizi yeni bir işe başvurmaktan, fikrinizi söylemekten ya da bir şeye başlamaktan alıkoyuyorsa, her akşam günün konuşmalarını yeniden oynatıp kendinizi yargılıyorsanız ya da küçük bir hata günlerce peşinizi bırakmıyorsa, onunla yalnız uğraşmak yorucu hâle gelmiş olabilir. Eleştirmen ilişkilere de sızar: sevilmeyi hak etmediğini düşünmek, yakınlarından gelen ilgiyi geri çevirmek ya da partnerin küçük bir sözünü büyük bir hüküm gibi duymak yaygın izleridir. Ses, uzun süren bir keyifsizlik ya da yoğun kaygı gibi daha geniş bir tablonun parçası da olabilir; böyle durumlarda çerçeve buna göre kurulur ve gerektiğinde psikiyatrik değerlendirmeyle eşgüdüm içinde ilerlenir.

Bireysel terapide bu ses birlikte ve acele etmeden incelenir: hangi anlarda konuştuğu, kelimelerini nereden öğrendiği, neyi korumaya çalıştığı. Eleştirmen seansa da uğrar ve 'Terapide bile doğru dürüst anlatamıyorsun' der. Bu da saklanacak bir şey değil, üzerinde çalışılabilecek canlı bir örnektir. İkinci ses seanslarda denenir ve zamanla kişinin kendi içinde başvurabileceği bir dayanak hâline gelebilir. Terapistin sizinle konuşma biçimi de içeride yankı bulabilir; hatayı küçümsemeden ama sizi de küçültmeden konuşan bir ses, yeni bir tonun nasıl kurulabileceğini gösterir. İlerleme de sesin büsbütün kaybolmasıyla değil, onu daha erken fark etmek ve ardından daha çabuk toparlanmakla görünür. Amaç eleştirmeni tamamen susturmak değil, kararlarınızı tek başına veren ses olmaktan çıkarmaktır.

Eleştirel ses yaşamaya değmediğinizi ya da kendinize zarar vermeyi düşündürecek kadar ağırlaştıysa bunu yalnız taşımamanız önemlidir; böyle bir anda bir sağlık kuruluşuna ya da 112'ye başvurmak ilk adımdır.

Özet

İçsel eleştirmen, büyük ölçüde bir zamanlar sizi korumak için öğrenilmiş ama bugünün koşullarına göre fazla sert kalmış bir sestir. Onu susturmaya çalışmak yerine fark etmek, adını koymak ve yanına daha şefkatli bir ikinci ses eklemek mümkündür. Bu sesi birlikte dinlemek isterseniz, Klinik Psikolog Nesibe Dinç ile Antalya'da yüz yüze ya da bulunduğunuz yerden online sürdürülen bireysel görüşmeler, ikinci sesin ilk provaları için güvenli bir alan olabilir.